Nova

Bóndadagur er upphafsdagur þorra, samkvæmt gamla íslenska tímatalinu. Þá eiga konur að gera vel við karla sína. Óljóst er hversu gamall dagurinn er í íslenskri þjóðmenningu, en samkvæmt sumum heimildum tíðkaðist þá að karlar hlypu klæðalitlir í kringum hús sitt. Erfitt er að mæla með slíkri hegðun í borgarsamfélagi nútímans.

Valentínusardagur dregur nafn sitt af kaþólskum dýrlingi sem talinn var verndari kærustupara. Á 19. öld var farið að fjöldaframleiða rómantísk póstkort í Bretlandi sem turtildúfur gátu sent sín á milli á þessum degi. Í kjölfarið breiddist siðurinn hratt út. Giskað er á að jarðarbúar sendi um einn milljarð Valentínusarkorta á ári hverju.

Konudagur er fyrsti dagur góu samkvæmt gamla íslenska dagatalinu. Ætlast er til þess að karlar geri vel við konur sínar á þessum degi. Lítil hætta er á að karlmenn gleymi konudeginum, enda tryggja blómaframleiðendur og kaupahéðnar að hann sé rækilega auglýstur í fjölmiðlum.

Sá siður að borða bollur á mánudegi fyrir upphaf föstu á sér djúpar rætur í Evrópu, en barst fyrst til Íslands á seinni hluta nítjándu aldar. Það voru ekki hvað síst bakarar af erlendu bergi brotnir sem kynntu landsmenn fyrir bolluátinu og þeim sið að vekja fólk með sérskreyttum bolluvendi. Áætlað er að Íslendingar borði rétt rúmlega milljón bollur á þessum degi.

Föstur, þar sem fólk neitar sér um ýmsar tegundir matar í aðdraganda páskanna, hafa tíðkast hjá flestum söfnuðum kristinna manna. Áður en fastan hófst, þótti við hæfi að sleppa rækilega fram af sér beislinu í mat og drykk. Sprengidagur mun vera einn allra annasamasti dagur ársins á hjartadeild Landspítalans.

Öskudagur er upphafsdagur föstunnar sem stendur til páskadags. Nafn hans er dregið af gömlum kaþólskum sið sem fólst í því að presturinn dreifði ösku yfir söfnuð sinn við messu. Það hefur vonandi verið skemmtilegra en það hljómar.

Heilagur Patrekur er verndardýrlingur Írlands og dagur hans því þjóðhátíðardagur Íra. Græni liturinn er í aðalhlutverki á degi heilags Patreks og telst best að vera klæddur í grænt frá toppi til táar. Meðal írskættaðra Bandaríkjamanna þykir sjálfsagt að fara í skrúðgöngur í tilefni dagsins og drekka svo hraustlega af Guinness-bjór eða írsku viskýi.

Sá siður að gabba fólk fyrsta dag aprílmánaðar er ævagamall. Fyrstu aprílgöbbin í íslenskum fjölmiðlum eru frá sjötta áratugnum. Í þá daga voru fjölmiðlarnir færri og traust á þeim meira, svo hægt var að fá hálfa þjóðina til að trúa ótrúlegustu sögum. Þannig gátu myndast langar raðir fyrir utan ÁTVR af fólki sem ætlaði að fá ódýrt áfengi á brúsa.

Á skírdag héldu Kristur og lærisveinar hans heilaga kvöldmáltíð. Þá þvoði Jesú fætur lærisveinanna og kallaðist dagurinn því lengi fótþvottadagur í Evrópu. Íslendingum fannst alveg óþarfi að þvo fæturna á hverju ári, en fögnuðu þess í stað skírdegi með því að éta hnausþykkan mjólkurgraut. Það þótti herramannsmatur, en olli miklum vindgangi svo ólíft gat orðið í messum.

Föstudaginn langa er minnst píslardauða Jesú Krists á krossinum. Samkvæmt gömlum sögnum var til siðs að hýða börn og vinnufólk á föstudaginn langa og var það talið mannbætandi og guði þóknanlegt. Á hverju ári lætur hópur manna á Filippseyjum krossfesta sig að þessu tilefni. Það er alls ekki jafn skemmtilegt og það lítur út fyrir að vera.

Á páskum minnast gyðingar flóttans frá Egyptalandi undir forystu Móses, en kristnir menn fagna upprisu frelsarans. Í Evrópu eru páskarnir mikil vorhátíð með fjölbreyttum skemmtunum, en minna fer fyrir slíku á Íslandi enda yfirleitt skítaveður um páskana. Í dag hesthúsa landsmenn um milljón páskaeggjum.

Sumardagurinn fyrsti er einn elsti íslenski hátíðisdagurinn og er líklegt að áramót hafi verið miðuð við þennan dag fram eftir öldum. Á tuttugustu öld var sumardagurinn fyrsti gerður að sérstökum barnadegi með skrúðgöngum og barnaskemmtunum. Ótrúlega margir skátar hafa fengið lungnabólgu á þessum degi í gegnum tíðina.

Fyrsti maí er alþjóðlegur baráttudagur verkalýðsins. Fyrsta kröfugangan á þessum degi hér á landi var haldin í Reykjavík árið 1923. Slíkar göngur með tilheyrandi útifundum hafa verið fastur liður á hverju ári upp frá því. Þangað mæta allir góðir menn. Georg Bjarnfreðarson lætur sig aldrei vanta.

Mæðradagurinn var fyrst haldinn hátíðlegur í Bandaríkjunum áið 1907 og varð opinber hátíðisdagur vestanhafs nokkrum árum síðar. Dagur þessi var fyrst haldinn hér á landi árið 1934 að frumkvæði Mæðrastyrksnefndar. Um að gera að splæsa einu sms-i á mömmu gömlu – eða bara slá á þráðinn.

Á uppstigningardegi minnast kristnir menn himnafarar Jesú Krists, sem kvaddi lærisveina sína og hélt til fundar við föður sinn á himnum. Víða í Evrópu er deginum fagnað með því að veiða fugla eða borða fuglakjöt. Við minnum á að leyfilegt er að skjóta svartbak og sílamáf allt árið.

Á hvítasunnunni minnast kristnir menn stofnunnar kristinnar kirkju. Upphaflega var hvítasunnan hins vegar hátíð gyðinga, sem fagna því að Guð færði Móses steintöflur með boðorðunum tíu á Sínaí-fjalli. Hvernig væri nú í tilefni dagsins að fara einu sinni eftir boðorðunum og sleppa því að girnast asna náunga þíns?

Sjómannadagurinn var fyrst haldinn í Reykjavík árið 1938. Í seinni tíð hefur dagurinn þó verið í mestum metum í sjávarplássum á landsbyggðinni þar sem hann er yfirleitt mun stærri hátíð en t.d. 17. júní. Drífðu þig niðrá höfn til að missa ekki af hnútakeppninni!

Jón Sigurðsson, sjálfstæðishetja Íslendinga, fæddist 17. júní árið 1811. Að því tilefni selja íþróttafélög pylsur, gasblöðrur og kandífloss á okurverði niðrí bæ. - Hæ, hó, jibbý jei!

Þann 19. júní árið 1915 samþykkti danski konungurinn loksins lög sem heimiluðu konum að kjósa til Alþingis. Þetta var stór áfangi í mannréttindamálum, þótt sumir haldi því fram að stjórnmálamenn séu sömu sauðirnir eftir sem áður.

Jónsmessan er fæðingardagur Jóhannesar skírara. Samkvæmt íslenskri þjóðtrú gerast ýmis undur á Jónsmessunótt. Kýr tala mannamál, selir fara úr hömum sínum og dauðlegir menn geta fundið óskasteina og annars konar töfragrjót. Pottþétt heilsubót er að velta sér nakinn upp í dögginni á Jónsmessunótt, en víða kann það þó að brjóta gegn lögreglusamþykktum.

Árið 1894 var í fyrsta sinn haldið upp á frídag verslunarmanna með veglegum hátíðarhöldum í Reykjavík. Upp úr seinni heimsstyrjöld varð hann að almennum frídegi. Í kjölfarið varð verslunarmannahelgin að mestu ferðahelgi ársins. Nú er svo komið að öll þjóðin gerir sér dagamun á frídegi verslunarmanna, nema þá helst verslunarmenn – þeir eru í vinnunni.

Fyrsti vetrardagur var löngum vinsælasti brúðkaupsdagur Íslendinga. Ástæðan var sú að þá var ætíð til nóg að fersku kjöti, enda sláturtíðin nýafstaðin. Í dag borðar unga fólkið hins vegar bara pasta eða guacamole og giftir sig um hásumarið.

Dagur íslenskrar tungu hefur verið haldinn hátíðlegur frá árinu 1996 á afmælisdegi Jónasar Hallgrímssonar. Meðal þeirra sem fengið hafa verðlaun Jónasar á þessum degi er skáldið Megas. Hann orti einmitt: Sauðdrukkinn úti í hrauni lá Hallgrímsson Jónas – og hraut eins og sögunarverksmiðja í Brasilíu

Þakkaðgjörðin er norður-amerísk uppskeruhátíð sem breiðst hefur út um heimsbyggðina, ekki hvað síst sá siður að snæða kalkúnakjöt. Stærsti kalkúnn sem vitað er um var um 40 kíló þegar honum var slátrað.

Ísland varð frjálst og fullvalda ríki þann 1. desember árið 1918. Þótt fullveldið væri að mörgu leyti stærri áfangi í sjálfstæðisbaráttunni en stofnun lýðveldis, varð 17. júní ofan á sem þjóðhátíðardagur, enda alltof kalt til að fara niðu í bæ að kaupa blöðrur og ís.

Þorláksmessa er kennd við Þorlák Þórhallsson sem var biskup í Skálholti á seinni hluta tólftu aldar. Norðmenn höfðu minna álit á íslenska biskupnum og er talið að hann sé fyrirmynd að norska jólasveininum Tollak, sem notaður var til að hræða börn.

Jóladagur er 25. desember, en hjá Íslendingum hefjast jól klukkan sex á aðfangadag. Ástæðan er sá gamli siður að miða upphaf nýs sólarhrings ekki við miðnættið heldur við sólsetur. Þannig má segja að hver dagur hafi í raun byrjað klukkan sex kvöldið áður. Augljóst?

Fyrsta áramótaskaupið var sýnt á gamlárskvöld 1966, sama ár og Ríkissjónvarpið tók til starfa. Allir vita að skaupið frá 1985 (þegar áramótaskaupinu var stolið) er besta skaup frá upphafi.

Sú venja að skipta árinu upp í mánuðina tólf er ævagömul. Það hefur hins vegar verið mjög mismunandi í gegnum tíðina hvenær áramótin væru. Í sumum samfélögum var árið talið byrja í janúar en annars staðar var miðað við mars, september, sumardaginn fyrsta eða jólahátíðina.

Þrettándinn er lokadagur jólahátíðarinnar, sem telst þrettán dagar frá 25. desember til 6. Janúar. Í árdaga kristinnar kirkju var 6. janúar talinn fæðingardagur Frelsarans, en eftir að sú dagsetning var færð til var hann tengdur komu „Vitringanna þriggja“, sem færðu Jesúbarninu gull, reykelsi og myrru. – Myrra er mjög ofmetin tækifærisgjöf.